Phép thử 60 ngày với quyết tâm hòa bình Mỹ - Iran

Mỹ - Iran ngày 14/6 thông báo đã đạt thỏa thuận nhằm chấm dứt hơn ba tháng giao tranh. Theo thỏa thuận sơ bộ này, hai bên sẽ chấm dứt các hành động thù địch để tạo tiền đề cho tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày về một số vấn đề cốt lõi đã được thống nhất trước đó.

Các quốc gia vùng Vịnh có thể thở phào nhẹ nhõm, trong khi thị trường toàn cầu cũng có phản ứng tích cực sau thông báo về bản ghi nhớ, dự kiến được ký tại Geneva ngày 19/6.

Tuy nhiên, Urooba Jamal, nhà bình luận của Al Jazeera, đã ví von tình hình hiện tại giữa Mỹ và Iran là "hôn lễ đang diễn ra, nhưng nhẫn cưới vẫn chưa xuất hiện".

Jamal và nhiều nhà quan sát cho rằng bản ghi nhớ ban đầu giữa hai bên chỉ mới giúp chấm dứt giao tranh, nhưng những vấn đề gai góc nhất, vốn là "ngòi nổ" dẫn tới xung đột, vẫn còn bị bỏ ngỏ và trở thành phép thử cho 60 ngày tiếp theo.

Chương trình hạt nhân Iran

Chương trình hạt nhân Iran là vấn đề đau đầu trong các cuộc đàm phán giữa Tehran và Washington suốt nhiều thập kỷ.

Bất đồng giữa hai bên về vấn đề này đã sớm lộ rõ khi Phó tổng thống Mỹ JD Vance nói rằng các thanh sát viên hạt nhân sẽ được phép trở lại Iran để hỗ trợ nước này tiêu hủy kho uranium làm giàu cấp độ cao. Ông cũng khẳng định đây là một trong những nội dung cốt lõi của thỏa thuận dự kiến được ký vào ngày 19/6.

Tuy nhiên, giới chức Iran lại cho biết các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của nước này chỉ bắt đầu sau khi thỏa thuận ban đầu được ký, đồng thời không đề cập đến việc cho phép thanh sát viên quốc tế quay lại hay số phận của kho uranium đã làm giàu.

Iran đang sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60%, cách không xa mức 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân, theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Seyed Hossein Mousavian, người từng tham gia các cuộc đàm phán giữa Tehran với Liên minh châu Âu và IAEA, cho rằng cốt lõi trong bất đồng giữa Mỹ và Iran là tranh cãi nhiều năm qua về mục đích thực sự của chương trình hạt nhân Iran.

"Thách thức lớn nhất sẽ là dung hòa giữa yêu cầu của Iran về việc duy trì chương trình làm giàu uranium vì mục đích hòa bình theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và đòi hỏi của Washington về các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt nhằm bảo đảm chương trình này không thể bị chuyển hướng sang mục đích quân sự", Mousavian nói.

Mousavian giải thích Mỹ thực sự muốn Iran bị cấm hoàn toàn việc làm giàu uranium, kể cả cho mục đích sản xuất điện hạt nhân, trong khoảng 20 năm, trong khi Tehran khẳng định đây là quyền chủ quyền của họ. Do đó, khoảng cách giữa hai bên trong vấn đề này là rất lớn.

"Chưa có điều gì thực chất được đàm phán về chương trình hạt nhân Iran cả. Bản ghi nhớ này chỉ là khuôn khổ để mở ra các cuộc đàm phán, chứ không phải là kết quả của chúng", Maneli Mirkhan, cố vấn chiến lược về Iran và các vấn đề toàn cầu, nhận xét.

Các cuộc đàm phán sắp tới nhiều khả năng sẽ tập trung vào mức độ làm giàu uranium, quy mô và cách xử lý kho uranium của Iran, số phận của các máy ly tâm tiên tiến, cùng cơ chế giám sát và kiểm chứng. Tuy nhiên, đây được xem là những vấn đề kỹ thuật rất phức tạp.

Thỏa thuận JCPOA năm 2015 giữa Iran, Mỹ và 5 cường quốc khác cũng từng mất nhiều năm đàm phán với sự tham gia của giới chuyên gia hạt nhân. Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận vào năm 2018.

Các thanh sát viên độc lập từng xác nhận Iran đã tuân thủ cam kết giới hạn làm giàu uranium ở mức 3,67% theo JCPOA, nhưng nước này đã bắt đầu làm giàu ở các cấp độ cao hơn nhiều sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận và tái áp đặt lệnh trừng phạt.

Khi cuộc chiến bắt đầu, Washington nói họ muốn Iran bàn giao toàn bộ số uranium đã làm giàu. Iran đã bác bỏ ý tưởng này, dù đôi khi họ tỏ ra sẵn lòng thảo luận về việc giao nó cho một bên thứ ba hoặc pha loãng trở lại mức phục vụ cho điện hạt nhân.

"Kho dự trữ uranium này là vấn đề trọng tâm. Chừng nào vật liệu làm giàu và cơ sở hạ tầng cần thiết để xử lý nó vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Iran, nước này vẫn duy trì được năng lực cận ngưỡng hạt nhân", chuyên gia Mirkhan nói.

Sanam Vakil, giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Viện nghiên cứu Chatham House, cho rằng hai bên vẫn có thể tìm được tiếng nói chung bằng cách kết hợp lệnh ngừng bắn hiện nay với việc áp mức trần làm giàu uranium thấp trong giai đoạn tiếp theo, duy trì kho dự trữ ở quy mô rất nhỏ và áp dụng cơ chế giám sát chặt chẽ, toàn diện.

"Thách thức là tìm ra một thỏa thuận mà Washington có thể mô tả là không phổ biến vũ khí hạt nhân hiệu quả, còn Iran có thể xem như vẫn bảo tồn được quyền phát triển hạt nhân vì mục đích hòa bình", Vakil nói.

Bà Vakil thêm rằng những thiệt hại do hoạt động quân sự gây ra đã khiến việc xác định dữ liệu đáng tin cậy về các cơ sở hạt nhân, máy ly tâm và lượng vật liệu hạt nhân còn lại của Iran trở nên khó khăn hơn.

Dù vậy, hai bên có thể vấp nhiều trở ngại trong 60 ngày đàm phán về chương trình hạt nhân Iran, bởi những người thuộc phe cứng rắn ở Tehran coi đây như một đảm bảo chiến lược cho sự sống còn của chế độ. "Những người này cho thấy rất ít dấu hiệu sẵn sàng từ bỏ lập trường đó", bà Mirkhan nói.

Eo biển Hormuz và các vấn đề khác

Cuộc tranh luận về mở cửa Hormuz cũng tiềm ẩn thách thức lớn, nhưng không phải ở việc điều khoản này có được thực thi hay không, mà là nó sẽ được duy trì như thế nào.

"Bản ghi nhớ nói về việc mở cửa hoàn toàn eo biển, nhưng các quan chức Iran lại giải thích rằng đó chỉ là mở cửa tạm thời dưới sự quản lý chung liên tục với Oman", Mirkhan nói.

Một câu hỏi đặt ra là liệu Iran có bắt đầu thu phí đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz hay không. Theo luật pháp quốc tế, Tehran không được phép áp phí quá cảnh, nhưng có thể thu tiền đối với các dịch vụ cung cấp cho tàu thuyền hoạt động trong vùng lãnh hải của mình.

Cuộc chiến vừa qua dường như đã khiến Iran nhìn nhận eo biển Hormuz theo một cách mới. Họ xem đây không chỉ là đòn bẩy chiến lược, mà còn là nguồn doanh thu tiềm năng sau nhiều năm nền kinh tế bị bóp nghẹt vì lệnh trừng phạt của Mỹ và những tổn thất từ xung đột.

Không chỉ eo biển Hormuz, Mỹ và Iran cũng có những mâu thuẫn trong tuyên bố về khoản tài sản bị đóng băng của Tehran.

Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 15/6 tuyên bố thỏa thuận sắp ký sẽ giúp Iran nhận về 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng trong giai đoạn đàm phán 60 ngày, với một nửa số đó được thanh toán trước khi các cuộc hội đàm bắt đầu.

Tuy nhiên, Phó tổng thống Mỹ đã phủ nhận điều đó. "Những thông tin cho rằng hàng tỷ USD tài sản của Iran sẽ được giải phóng ngay lập tức là không đúng. Điều đúng là Iran sẽ có một tương lai thịnh vượng hơn nhiều nếu họ thực hiện đầy đủ các cam kết trong thỏa thuận này", ông nói với CBS News.

Sina Toossi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, nhận định thách thức lớn hiện tại là liệu Mỹ và Iran có thể khôi phục đủ niềm tin với nhau để ngồi vào bàn đàm phán về những vấn đề còn bất đồng hay không.

Mỹ đã tấn công Iran ngày 28/2 ngay khi các cuộc đàm phán giữa hai bên đang diễn ra và phía Iran nói điều này đã làm tổn hại sâu sắc đến lòng tin của họ. Ông Toossi cho biết Iran cũng vẫn ám ảnh với việc Mỹ rút khỏi JCPOA năm 2015.

"Kết quả là Tehran đang tiếp cận các cuộc hội đàm này với lòng tin gần như bằng 0", ông nói.

Điều đó có thể giải thích tại sao Iran lại đưa ra các biện pháp như gỡ bỏ trừng phạt, tiếp cận tài sản đóng băng và các hình thức cứu trợ kinh tế khác như điều kiện hàng đầu.

"Chúng nhằm mục đích thử nghiệm xem liệu Washington có thực hiện các cam kết trước khi Tehran đồng ý với các nhượng bộ hạt nhân khó khăn hơn và có nguy cơ không thể đảo ngược hay không", Toossi nói.

Ông thêm rằng việc giải phóng tài sản theo từng giai đoạn thực sự mang lại cho Iran đòn bẩy, bởi nó sẽ giúp Tehran đánh giá xem có nên tiếp tục đàm phán hay không.

Nhà bình luận Jamal cho rằng 60 ngày tới không chỉ quyết định liệu Washington và Tehran có thể đồng thuận về vấn đề làm giàu uranium và gỡ bỏ trừng phạt hay không, mà còn là liệu hai bên có thể đạt được một thỏa thuận rộng lớn hơn để giúp ngăn nguy cơ bùng nổ cuộc chiến tiếp theo hay không.

"Về bản chất, thỏa thuận ngừng bắn có thể đã đạt được, nhưng các cuộc đàm phán thực sự quan trọng và đã kéo dài nhiều năm qua thì mới chỉ vừa bắt đầu", Jamal nhận xét.

Thanh Tâm (Theo Al Jazeera, CBS News, AFP)

Nguồn: VnExpress.net