Những điểm mấu chốt trong thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran

Chính quyền Mỹ ngày 17/6 công bố chi tiết nội dung bản ghi nhớ với Iran, 3 ngày sau khi Tổng thống Donald Trump lần đầu tiên thông báo về thỏa thuận này. Tehran cũng xác nhận văn kiện có tên "Bản ghi nhớ Islamabad giữa Mỹ và Iran" đã được hoàn tất với chữ ký của tổng thống hai nước.

Bản ghi nhớ được ký bằng cả tiếng Anh lẫn tiếng Ba Tư nhằm đảm bảo không có sự sai lệch về dịch thuật, gồm tổng cộng 14 điểm. "Giờ đây là lúc kiểm chứng việc thực thi thỏa thuận trên thực tế", người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei nói ngày 18/6.

Dưới đây là những nội dung nổi bật nhất trong bản ghi nhớ vừa được hai bên công bố.

Eo biển Hormuz mở trở lại, nhưng Iran vẫn có thể can thiệp

Điều khoản đáng chú ý nhất của thỏa thuận liên quan đến việc mở cửa Hormuz, eo biển đóng vai trò huyết mạch với dòng chảy năng lượng thế giới, vốn đã bị phong tỏa kể từ khi xung đột bùng phát ngày 28/2. Khoảng 20% nguồn cung dầu thế giới đã bị tắc nghẽn khi Iran siết chặt kiểm soát Hormuz trong gần 4 tháng chiến sự, khiến giá xăng dầu tăng vọt.

"Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ tiến hành đối thoại với Vương quốc Oman để xác định công tác quản lý và các dịch vụ hàng hải trong tương lai tại eo biển Hormuz, thông qua việc thảo luận với các quốc gia khác ven vịnh Ba Tư (hoặc vùng Vịnh), phù hợp với luật pháp quốc tế hiện hành và quyền chủ quyền của các quốc gia ven eo biển Hormuz", điều 5 của thỏa thuận có đoạn.

Iran ngay lập tức khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, đồng thời tiến hành rà phá thủy lôi và loại bỏ các trở ngại kỹ thuật, quân sự trong thời hạn 30 ngày.

Nước này cũng cam kết tạo điều kiện để các tàu thương mại đi lại an toàn và miễn phí qua tuyến vịnh Ba Tư - biển Oman trong vòng 60 ngày, trong khi Mỹ bắt đầu dỡ bỏ lệnh phong tỏa với các cảng của Iran và Tehran sẽ cho phép tàu thuyền thương mại lưu thông qua eo biển Hormuz trở lại mức trước xung đột.

Việc bản ghi nhớ quy định tàu thương mại được đi qua Hormuz không phải nộp thuế "trong vòng 60 ngày" để ngỏ khả năng Iran có thể đánh thuế tàu bè qua eo biển sau khi đàm phán với Oman và các quốc gia vùng Vịnh khác.

Về mặt pháp lý, Hormuz là tuyến đường thủy quốc tế và tàu thuyền không thể bị thu phí thông hành theo luật pháp quốc tế. Tuy nhiên, họ có thể bị yêu cầu trả phí cho các dịch vụ được cung cấp khi đi qua tuyến hàng hải này.

Iran và Oman hồi đầu tuần đã thảo luận về cách thức áp dụng phí dịch vụ, một nguồn thạo tin cho hay. Bộ Ngoại giao Iran cũng đã công khai bày tỏ mong muốn thu phí tàu thuyền đối với các dịch vụ hỗ trợ điều hướng, bảo vệ môi trường và các dịch vụ liên quan đến bảo hiểm.

Tuy nhiên, giới chức Mỹ tin rằng việc thu phí sẽ không thể được thực hiện sau thời hạn 60 ngày, bởi các nước vùng Vịnh chắc chắn sẽ bác bỏ một thỏa thuận không cho phép lưu thông miễn phí qua eo biển Hormuz.

Iran cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân, song chưa chốt điều khoản cụ thể

"Iran tái khẳng định cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân. Hai bên nhất trí xây dựng một cơ chế xử lý lượng uranium đã được làm giàu của Iran, trong đó phương án tối thiểu là pha loãng số vật liệu này ngay tại Iran dưới sự giám sát của IAEA", điều 8 của bản ghi nhớ nêu rõ.

Tuy nhiên, các chuyên gia chỉ ra rằng điều này không mới, bởi Iran đã luôn đưa ra cam kết như vậy suốt 50 năm qua.

Về cơ bản, Tehran đồng ý sẽ thảo luận sâu hơn về việc pha loãng uranium làm giàu cấp độ cao trong các cuộc đàm phán tới. Hiện Iran sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu tới mức 60%, theo Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Giới chức Mỹ lập luận đây mới là bước khởi đầu chứ chưa phải giới hạn cuối cùng cho các cuộc đàm phán hạt nhân với Iran trong 60 ngày tiếp theo.

"Chúng tôi sẽ thúc đẩy nhiều hơn thế, nhưng việc họ chấp nhận nhượng bộ đã là một thắng lợi cực kỳ lớn của Mỹ. Ít nhất, họ đã chịu tuyên bố sẽ tiêu hủy kho uranium làm giàu và đưa ra cách thức thực hiện", một quan chức Mỹ cho biết.

Mỹ cho phép Iran bán dầu, đồng thời lập quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD

Theo bản ghi nhớ, "ngay sau khi ký kết", Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp lệnh miễn trừ và cho phép Iran xuất khẩu dầu thô, một nguồn lợi tài chính khổng lồ cho quốc gia vốn đã phải hứng chịu các lệnh trừng phạt trong nhiều năm qua.

Mỹ "cam kết mở phong tỏa hoàn toàn để cho phép sử dụng các khoản tiền và tài sản đang bị đóng băng hoặc hạn chế của Cộng hòa Hồi giáo Iran". Khoản này có thể gồm khoảng 100 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran ở nước ngoài.

Quá trình gỡ phong tỏa không diễn ra ngay lập tức, mà phụ thuộc vào việc Iran có tuân thủ thỏa thuận trong tương lai hay không. Bản ghi nhớ nói thêm rằng nếu đạt được thỏa thuận cuối cùng, Mỹ sẽ "chấm dứt mọi hình thức trừng phạt đối với Iran".

Tuy nhiên, điều khoản này không quy định rõ bao nhiêu tiền sẽ được giải phóng và khi nào. Dù một số nguồn tin trước đây đề cập đến con số 24 tỷ USD tài sản Iran được "rã băng", con số cuối cùng có thể lớn hơn nhiều do từ ngữ mơ hồ trong bản ghi nhớ.

Mỹ cũng sẽ phối hợp với các đối tác trong khu vực để lập một tài khoản tái thiết trị giá 300 tỷ USD cho Iran. Những chi tiết cụ thể về tài khoản này sẽ được làm rõ trong vòng 60 ngày đàm phán tới.

Giới chức Mỹ lập luận rằng bản ghi nhớ không yêu cầu Mỹ "phải trả một xu nào cho phía Iran" mà thay vào đó, nếu đạt được thỏa thuận và Iran tuân thủ, "chúng tôi sẽ cho phép nới lỏng trừng phạt để các nước như Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất có thể xây một nhà máy điện ở Iran".

Nhưng Rebecca Heinrichs, chuyên gia cấp cao của Viện Hudson, cho rằng việc khoản tái thiết 300 tỷ USD này có từ tiền thuế của người dân Mỹ hay không "không quan trọng".

"Khoản tái thiết đó giống chi phí cho những thiệt hại mà Mỹ và Israel đã gây ra cho Iran và nó mang lại cảm giác như một khoản bồi thường chiến tranh", bà cho biết. "Trong khi đó, Iran cũng đã gây thiệt hại hàng tỷ USD với máy bay, căn cứ, thiết bị của Mỹ và các đồng minh trong khu vực".

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent gần đây nói rằng các khoản tiền bị đóng băng của Iran có thể được sử dụng để chi trả cho những thiệt hại mà họ đã gây ra. Tuy nhiên, bản ghi nhớ không có điều khoản nào như vậy.

Chấm dứt lập tức hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, kể cả Lebanon

Lebanon xuất hiện ba lần ngay trong những dòng mở đầu của bản ghi nhớ. Thỏa thuận khẳng định một cách dứt khoát rằng Israel phải chấm dứt chiến dịch tấn công Lebanon như một phần của lệnh ngừng bắn rộng lớn hơn với Iran.

Bản ghi nhớ cũng quy định Mỹ phải giảm quy mô lực lượng quân sự tại khu vực về mức trước xung đột trong vòng 30 ngày sau khi đạt được thỏa thuận cuối cùng.

Ngôn từ về Lebanon trong thỏa thuận đã làm dấy lên những lo ngại ở Israel, quốc gia không phải là bên tham gia ký kết và đã nhiều lần tiến hành các chiến dịch tấn công lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn tại Lebanon.

"Nếu Israel muốn tự vệ hoặc tấn công mục tiêu nào đó, họ sẽ làm ngay cả khi Mỹ và Iran đã đạt thỏa thuận", Beni Sabti, chuyên gia về Iran tại Viện An ninh Quốc gia thuộc Đại học Tel Aviv, nói. "Israel đã nhiều lần không lắng nghe Mỹ trong những vấn đề an ninh này".

Chính quyền Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã từ chối rút lực lượng khỏi Lebanon, điều mà một số người Iran lập luận rằng nên được coi là điều kiện bắt buộc trước khi Iran ký kết văn kiện. Hiện chưa rõ cam kết như vậy sẽ được thực thi như thế nào, ai sẽ là người xác định liệu có hành vi vi phạm xảy ra hay không.

Đây được coi là lý do vẫn còn nhiều hoài nghi về khả năng chắc chắn đạt được một thỏa thuận dài hạn giữa Mỹ và Iran sau 60 ngày đàm phán, ngay cả với Tổng thống Trump.

"Nếu họ không tôn trọng thỏa thuận, chúng ta có thể sẽ quay lại ném bom cho đến khi họ tuân thủ", ông Trump phát biểu tại Pháp. "Bạn biết đấy, sức công phá của bom đạn thật đáng kinh ngạc".

Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, ABC News)

Nguồn: VnExpress.net