Mua nhà nhưng không có quyền với đất, cán bộ khởi kiện khi bị thu hồi

Vụ kiện hành chính lĩnh vực quản lý đất đai và yêu cầu bồi thường thiệt hại giữa ông Hưng và Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ vừa được TAND Tối cao lựa chọn làm án lệ để các tòa án toàn quốc nghiên cứu áp dụng từ 1/7.

Nội dung vụ kiện thể hiện, năm 1991, vợ chồng ông Hưng về công tác tại TAND huyện thuộc tỉnh và được cơ quan phân nhà.

Khi Tòa chuyển trụ sở mới, ông Hưng làm đơn xin mua nhà thanh lý và được Tòa đồng ý bán cho 3 gian nhà với số tiền 4 triệu đồng, năm 1998.

10 năm sau, UBND huyện này có quyết định thu hồi và chuyển mục đích sử dụng đối với toàn bộ đất trụ sở cũ, trong đó có căn nhà ông Hưng đang sinh sống. Ông làm đơn xin hợp thức đất nhưng không được chấp nhận nên đã có khiếu nại.

UBND huyện và tỉnh đã bác khiếu nại. Đến tháng 7/2011, huyện ra quyết định cưỡng chế giải phóng mặt bằng đối với tài sản nhà ông Hưng.

Trong đơn kiện, ông cho rằng các quyết định trên là trái pháp luật, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của gia đình ông vì đủ điều kiện được làm thủ tục cấp sổ đỏ.

Huyện chưa giải phóng mặt bằng đã đấu giá quyền sử dụng đất. Ông cũng cho rằng tỉnh ban hành quyết định giải quyết khiếu nại nhưng không gửi cho vợ chồng ông nhưng đã thực hiện cưỡng chế. Việc này xâm phạm quyền và lợi ích chính đáng của gia đình ông.

Ông do đó khởi kiện tỉnh và huyện, yêu cầu bồi thường 942 triệu đồng do việc cưỡng chế gây ra và bồi thường danh dự nhân phẩm 300 triệu đồng.

Chủ tịch tỉnh: Hợp đồng ghi rõ chỉ bán nhà, không bán đất

Người bị kiện là Chủ tịch UBND tỉnh trình bày việc ông Hưng đề nghị được xem xét cấp sổ đỏ 3 gian nhà công vụ mua thanh lý là không có cơ sở. Lý do, từ năm 1984 đến 2007, chủ sở hữu thửa đất là TAND huyện, không phải ông Hưng.

Tại Hợp đồng mua bán nhà thanh lý không thể hiện tài sản thanh lý là nhà ở gắn liền với đất ở, mà chỉ thể hiện phần nhà. Ông Hưng cũng không phải là người bị nhà nước thu hồi đất, không thuộc đối tượng được bồi thường về đất theo
quy định hay diện được xét cấp sổ đỏ theo Luật đất đai.

Theo chủ tịch tỉnh, việc tỉnh và huyện quy hoạch và đấu giá đất tại khu vực đó phục vụ hạ tầng, kinh tế địa phương và đúng quy định. Bị đơn khẳng định đã trả lời khiếu nại của ông Hưng đúng luật.

UBND huyện cùng quan điểm, khẳng định khi TAND huyện này chỉ bán thanh lý nhà "không phải thanh lý nhà ở gắn liền với đất ở".

7 năm sau khi khởi kiện, vụ kiện của ông Hưng mới có phán quyết sơ thẩm vào tháng 11/2018. Theo đó, ông Hưng bị bác đơn khởi kiện và toàn bộ các yêu cầu liên quan.

Do có đơn kháng cáo, một năm sau, vụ kiện của ông được TAND cấp cao tại Hà Nội xét xử theo trình tự phúc thẩm song kết quả không thay đổi nhiều.

Đơn khởi kiện và mọi yêu cầu khởi kiện của ông Hưng vẫn bị bác. Song HĐXX buộc UBND thị trấn phải trả ông Hưng 272.000 đồng. Đây là giá trị tài sản nguyên vật liệu của gia đình ông Hưng bị cưỡng chế.

Không đồng ý với con số 272.000 đồng, vợ chồng ông Hưng có đơn đề nghị xem xét bản án phúc thẩm trên theo thủ tục giám đốc thẩm.

TAND Tối cao: Dân tuy không sở hữu đất vẫn phải được bồi thường nhà

Tại phiên giám đốc thẩm tháng 4/2023, Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao đánh giá, về phương diện quyền sử dụng đất, do ông Hưng chỉ mua tài sản là nhà thanh lý mà không có bất kỳ văn bản hay thỏa thuận nào về việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất gắn liền. Do đó, Tòa sơ thẩm và phúc thẩm đều xác định ông không đủ điều kiện được bồi thường về đất là có căn cứ.

Tuy nhiên, Tòa Tối cao đã chỉ ra, dù chủ thể bị thu hồi đất về mặt hành chính là cơ quan nhà nước, nhưng ông Hưng mới là chủ sở hữu hợp pháp đối với 3 gian nhà mua thanh lý.

Ông Hưng mua nhà này để ở lâu dài, không phải là mua bán vật liệu hay phế liệu. Nhà của ông Hưng đã được tạo lập và sử dụng ổn định từ trước thời điểm Nhà nước ban hành quyết định thu hồi đất và trước cả khi có quy hoạch sử dụng đất tại địa phương.

Từ những phân tích đó, Tòa án tối cao đã vận dụng Điều 43 Luật Đất đai năm 2013 để bảo vệ quyền lợi cho người dân. Cụ thể, theo quy định này, người bị thu hồi đất dù không thuộc diện được bồi thường về đất thì vẫn phải được bồi thường thiệt hại đối với các tài sản gắn liền với đất bị thu hồi.

"Nên lẽ ra, sau khi có quyết định thu hồi đất, UBND huyện phải thực hiện việc kiểm kê các tài sản của ông Hưng để có cơ sở xem xét việc bồi thường hoặc hỗ trợ đối với các tài sản có trên đất bị thu hồi (nếu có) thì mới đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho gia đình ông", Tòa tối cao nêu.

Bên cạnh vấn đề bồi thường, Tòa Tối cao còn chỉ ra những sai phạm trong thủ tục cưỡng chế giải phóng mặt bằng của UBND huyện.

Việc cơ quan này ban hành quyết định cưỡng chế dựa trên các quy định xử phạt vi phạm hành chính là hoàn toàn sai lệch về đối tượng và bản chất vụ việc. Do gia đình ông Hưng không có bất kỳ hành vi vi phạm hành chính nào trong việc sử dụng đất, và diện tích này được thu hồi theo quy hoạch chung chứ không phải do xử lý vi phạm.

Tòa Tối cao cũng phê bình việc UBND huyện lập biên bản kiểm kê thiếu chính xác, bỏ qua nhiều tài sản thực tế mà gia đình ông Hưng đã đầu tư xây dựng, tôn tạo trong nhiều năm.

Vào ngày thực hiện cưỡng chế giải phóng mặt bằng, UBND thị trấn mới lập biên bản kiểm kê tài sản và xác định "ngoài 3 gian nhà trên đất không còn tài sản nào khác" là không đúng với thực tế, Toà Tối cao nhận định.

Cùng ngày, sau khi đã tiến hành cưỡng chế, UBND thị trấn lập Biên bản kiểm kê tài sản còn lại (cửa gỗ, gạch chỉ...) và bán thanh lý được 272.000 đồng và sung công quỹ. Đây là lý do TAND cấp cao tại Hà Nội trong bản án phúc thẩm đã tuyên thị trấn phải trả lại 272.000 đồng cho nhà ông Hưng.

Song theo Tòa tối cao, tòa sơ thẩm chưa xem xét quyền lợi tài sản của ông Hưng đã bác yêu cầu khởi kiện là chưa đủ căn cứ. Tòa phúc thẩm tuyên thị trấn phải trả lại 272.000 đồng cho ông Hưng "cũng là không đúng".

Từ những phân tích trên, TAND Tối cao quyết định tuyên hủy cả án sơ thẩm và phúc thẩm.

Vụ án được giao về cho TAND tỉnh Phú Thọ giải quyết lại theo thủ tục sơ thẩm theo đúng quy định của pháp luật.

Án lệ của TAND Tối cao từ vụ tranh chấp này được xác lập với nguyên tắc: Nhà nước thu hồi đất, bên mua tài sản trên đất không đủ điều kiện được bồi thường về đất nhưng được xem xét bồi thường, hỗ trợ đối với tài sản trên đất.

Như vậy, quyền sở hữu tài sản hợp pháp của người dân luôn được pháp luật bảo vệ, ngay cả khi tài sản đó nằm trên đất thuộc quyền quản lý của Nhà nước và Nhà nước thu hồi vì lợi ích chung. Án lệ đảm bảo, không người dân nào bị "mất trắng" những tài sản mà họ đã dày công tạo lập hợp pháp.

*Tên nhân vật được thay đổi

Thanh Lam

Nguồn: VnExpress.net