Cuộc đua để ông Trump chốt thỏa thuận Mỹ - Iran

17h ngày 14/6, khi các võ sĩ tham dự Giải vô địch Đối kháng Đỉnh cao (UFC) Freedom 250 đang khởi động và quan khách bắt đầu đổ về khu lều thi đấu khổng lồ ở Bãi cỏ phía Nam Nhà Trắng, Tổng thống Donald Trump ký điện tử vào văn kiện chấm dứt cuộc xung đột kéo dài 15 tuần với Iran vào đúng dịp sinh nhật lần thứ 80 của mình.

Theo các nguồn tin am hiểu vấn đề, trong ngày sinh nhật lần thứ 80, ông Trump vừa nhận những cuộc gọi chúc mừng, vừa liên tục thảo luận khẩn cấp với các trợ lý cấp cao và lãnh đạo nước ngoài để có thể chốt thỏa thuận với Iran.

Khi trò chuyện với các đồng minh, giới báo chí và điện đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin, ông Trump hào hứng thông báo rằng thỏa thuận với Iran đã cận kề. Ông cũng không giấu nổi nỗi phấn khích về sự kiện thi đấu võ thuật đặc biệt diễn ra tối hôm đó tại Nhà Trắng và liên tục hỏi xem mọi người có đến dự hay không.

Nhưng để đi đến khoảnh khắc lịch sử đó, các bên đã phải trải qua những ngày đàm phán nghẹt thở nhằm cứu vãn thỏa thuận trước nguy cơ đổ vỡ phút chót.

5 ngày hỗn loạn

Theo một quan chức cấp cao trong chính quyền, Tổng thống đã ráo riết thúc đẩy việc công bố thỏa thuận từ nhiều ngày trước để sớm khép lại cuộc xung đột.

Việc công bố thỏa thuận với Iran là một bước ngoặt đáng chú ý sau 5 ngày hỗn loạn, bắt đầu từ sự việc một chiếc trực thăng Apache của Mỹ hôm 9/6 rơi gần eo biển Hormuz sau khi va chạm với máy bay không người lái (UAV) Iran. Sự việc đã đẩy Tổng thống Trump quyết định nối lại không kích Iran, khiến Tehran tung đòn đáp trả, đẩy tình hình khu vực vào hỗn loạn.

Trước đó, ông liên tục gặng hỏi các cố vấn xem liệu đề xuất hòa bình của Iran có thực sự ngăn nước này chế tạo vũ khí hạt nhân hay không. Khi được thông báo rằng những nhượng bộ là chưa đủ, Tổng thống đã chọn tiếp tục gây sức ép chứ không chấp nhận thỏa hiệp.

Nhưng khi các nhà trung gian hòa giải Qatar trở về từ Tehran với bản dự thảo thỏa thuận mới vào ngày 10/6, giới chức Mỹ phải thừa nhận rằng văn kiện này là kết quả khả thi nhất có thể đạt được, dù nó chưa hoàn toàn như họ mong muốn. Các điều khoản tương tự một đề xuất mà Ngoại trưởng Marco Rubio nói đã được thảo luận hồi tháng 5.

Ông Trump sau đó cho hay đã hủy các cuộc tấn công tiếp theo vào Iran, đồng thời tuyên bố giới lãnh đạo Tehran đã chấp thuận bản dự thảo giúp gia hạn lệnh ngừng bắn, mở lại eo biển và bắt đầu 60 ngày đàm phán hạt nhân.

Tối 11/6, ông gọi điện cho Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và thông báo sẽ ký thỏa thuận với Iran trong vài ngày tới.

Đến ngày 13/6, Tổng thống Trump tuyên bố thỏa thuận sẽ được ký kết vào ngày hôm sau, đồng thời cảnh báo nếu mọi việc không thành, "chúng ta vẫn có phương án cuối cùng, nhưng hy vọng sẽ không bao giờ phải dùng tới nó".

Bình luận này làm dấy lên lo ngại rằng Tổng thống đang ám chỉ việc sử dụng vũ khí hạt nhân, dù các quan chức Mỹ quả quyết ông chỉ đang nhắc nhở chính quyền Iran rằng Mỹ có thể tiếp tục tấn công.

Ngòi nổ phút chót và nỗ lực cứu vãn

Ngay cả khi ông Trump đang cố gắng tạo cảm giác rằng thỏa thuận chắc chắn sẽ thành công, Israel vẫn đẩy mạnh chiến dịch quân sự chống lại nhóm Hezbollah do Iran hậu thuẫn ở Lebanon. Sáng 14/6, ngày Tổng thống Trump hứa hẹn thỏa thuận được ký kết, quân đội Israel đã phát động cuộc không kích vào Dahiyeh, thành trì của Hezbollah ở ngoại ô phía nam Beirut. Giới chức Lebanon cho biết cuộc tấn công khiến 3 người chết và 15 người bị thương.

Động thái này có nguy cơ khiến thỏa thuận Mỹ - Iran đổ vỡ ngay trong những giờ phút cuối cùng. Giới chức Iran tuyên bố cuộc tấn công của Israel là bằng chứng cho thấy Mỹ không thể hoặc không muốn kiềm chế đồng minh thân cận nhất của mình, đồng thời đe dọa sẽ đáp trả ngay lập tức. Trước tình hình đó, các quan chức cấp cao Qatar đã tức tốc bay đến Tehran để gặp giới chức Iran và nỗ lực cứu vãn thỏa thuận trong cuộc đàm phán kéo dài suốt 16 giờ.

Trong lúc đội ngũ nhân viên chuẩn bị phòng thay đồ cho các võ sĩ UFC tại Tòa nhà Văn phòng Điều hành Eisenhower vào sáng 14/6, Tổng thống Trump và các cố vấn hàng đầu của mình vẫn tiếp tục nỗ lực thúc đẩy để thỏa thuận về đích.

Cuộc tấn công của Israel "lẽ ra không nên xảy ra", ông Trump đăng trên mạng xã hội Truth Social trong một lời chỉ trích công khai và thẳng thừng đến mức bất thường dành cho Thủ tướng Netanyahu. "Đừng phá hỏng mọi chuyện!", ông thúc giục cả hai bên.

"Họ phải bắn trả rồi ông ấy lại bắn trả, thế là mọi chuyện ở Trung Đông không bao giờ chấm dứt. Bibi không nên làm như vậy", Tổng thống Trump nói với WSJ vào chiều 14/6 sau khi kết thúc cuộc điện đàm với Thủ tướng Netanyahu, sử dụng biệt danh của lãnh đạo Israel.

Mặc dù các phe phái cứng rắn trong chính phủ Iran phản đối thỏa thuận, họ không đưa ra được giải pháp nào khác. Cuối cùng Iran đã đồng ý ký vào các điều khoản. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf đã cùng Tổng thống Trump và Phó tổng thống JD Vance ký kết biên bản ghi nhớ bằng hình thức điện tử.

Ba tiếng sau khi ký kết, ông Trump cùng giám đốc điều hành UFC Dana White bước ra khỏi Phòng Bầu dục trong tiếng hò reo của hơn 4.000 khán giả. Phía dưới đám đông, Phó tổng thống Vance và Steve Witkoff, hai trong số các nhà đàm phán chính của thỏa thuận, đã trao nhau một cái ôm.

Ông Ghalibaf dự kiến bay đến Geneva vào ngày 19/6 để tham dự buổi lễ ký kết chính thức với Mỹ.

Thỏa thuận chông chênh

Tuyên bố từ Tổng thống Trump về việc hoàn tất một "thỏa thuận tuyệt vời giúp mang lại hòa bình và an ninh cho toàn khu vực" đã gây bất ngờ cho một số trợ lý cấp cao của chính ông, những người vốn nghĩ rằng các điều khoản vẫn chưa thảo luận xong. Hiện chưa bên nào công bố văn bản thỏa thuận dài một trang rưỡi này, dù giới chức Mỹ cho biết chính quyền sẽ thực hiện trong vài ngày tới.

Trong các bài đăng công khai hôm 14/6, Tổng thống Trump đã cố gắng biến một bản ghi nhớ chưa được công bố thành một chiến thắng vang dội trước công chúng, giữa lúc các trợ lý đang nỗ lực ngăn cản các bên phá hỏng thỏa thuận.

Một tài liệu mà Nhà Trắng gửi tới các đồng minh chính trị mô tả thỏa thuận sơ bộ với Iran là một chiến thắng dành cho người dân Mỹ khi giúp họ an toàn hơn, làm hạ nhiệt giá xăng nhờ mở lại eo biển Hormuz và tránh được một "cuộc chiến không hồi kết" khác.

Tài liệu cũng khẳng định chiến dịch kinh tế và quân sự của Tổng thống Trump đã làm suy yếu chính quyền Iran, đồng thời khiến chương trình hạt nhân của nước này hoàn toàn sụp đổ.

Tuy nhiên, các điều khoản của thỏa thuận có phạm vi hẹp hơn nhiều so với yêu cầu "đầu hàng vô điều kiện" mà Tổng thống từng đưa ra sau khi phát động cuộc tấn công quân sự vào Iran hôm 28/2.

Theo giới chức Mỹ, Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz và Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng cũng như hoạt động vận tải biển của nước này. Lệnh ngừng bắn sẽ được gia hạn thêm 60 ngày để hai bên tiến hành đàm phán về chương trình hạt nhân của Tehran.

Trong khi đó, truyền thông nhà nước Iran đưa tin thỏa thuận đòi hỏi Israel phải rút quân khỏi Lebanon, đồng thời Tehran vẫn giữ nguyên quyền kiểm soát eo biển Hormuz mà không phải cam kết thêm bất kỳ hạn chế mới nào đối với chương trình hạt nhân.

Hôm 14/6, Tổng thống Trump đã mô tả các mục tiêu đó theo cách hạn chế hơn khi nói với WSJ rằng bản thân "chưa từng quan tâm đến việc thay đổi chính quyền Iran", dù lúc mới phát động chiến dịch, ông từng kêu gọi người dân Iran giành lại quyền kiểm soát đất nước và hứa hẹn Mỹ sẽ luôn hỗ trợ họ.

Tổng thống cũng quả quyết rằng "bụi hạt nhân tại Iran là vô hại", ngay cả khi trước đó chính ông từng tuyên bố Mỹ cần phải tịch thu và phá hủy chúng ngay lập tức. Ông cho biết mình đã sẵn sàng chấm dứt cuộc chiến và phía Iran cũng vậy.

Bước thay đổi này khiến dư luận hoang mang vì không ai rõ ông đã thỏa thuận với Iran những gì. Ngay cả một số nghị sĩ Cộng hòa tại quốc hội và những người có lập trường cứng rắn với Iran cũng lo ngại các điều khoản mới sẽ giúp Tehran giảm áp lực kinh tế mà không giải quyết được vấn đề hạt nhân then chốt.

"Tất cả mọi người đều thắc mắc. Chưa một ai được nhìn thấy thỏa thuận đó", thượng nghị sĩ Cộng hòa James Lankford nói.

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)

Nguồn: VnExpress.net