Cha mẹ đẻ yêu cầu nhận lại con khi mẹ nuôi mất, bị hai cấp tòa án bác đơn

Theo luật, cha mẹ nuôi chết không thuộc trường hợp chấm dứt quan hệ con nuôi. Vậy đứng trước quyền lợi trẻ em và quy định pháp luật, tòa án nên có cách giải quyết thế nào là phù hợp?

Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao mới đây đã đưa ra câu trả lời cho trường hợp này, thông qua án lệ vụ việc dân sự "yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi".

Nội dung vụ việc thể hiện, vợ chồng ông Ngô, trú tỉnh Bạc Liêu (cũ) có 3 con, nhỏ nhất là cháu Nam, sinh năm 2011.

Bà Tuyến, chị gái ông Ngô là người độc thân, không lập gia đình. Vợ chồng ông do đó đồng ý cho bà Tuyến nhận cháu Nam làm con nuôi. Tháng 1/2011, chủ tịch xã ra quyết định công nhận việc nhận con nuôi giữa bà Tuyến và cháu Nam.

9 năm sau, 2020, bà Tuyến chết. Vợ chồng em trai yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi giữa bà Tuyến và cháu Nam đồng thời, khôi phục cho ông bà các quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con đẻ.

Tháng 9/2021, vụ việc được TAND huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu đưa ra phán quyết sơ thẩm, không chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông Ngô.

Sau khi có kháng cáo của vợ chồng ông, tòa phúc thẩm, TAND tỉnh Bạc Liêu xét xử song giữ nguyên phán quyết này.

Tháng 7/2022, ông Ngô có đơn đề nghị xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm.

Tòa Tối cao: Phải đảm bảo quyền lợi cho trẻ em

Ngày 22/4/2024, Tòa án nhân dân cấp cao tại TP HCM đã xét xử vụ việc theo trình tự giám đốc thẩm và xác định nội tình vụ việc. Cụ thể, khi biết bản thân bị mắc bệnh hiểm nghèo (ung thư), tháng 7/2017, bà Tuyến đã có nguyện vọng xin trả cháu Nam cho vợ chồng em trai chăm sóc.

Vợ chồng ông Ngô đồng ý nhận lại con và có đơn yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi.

Vì việc bà Tuyến chết không thuộc một trong các trường hợp chấm dứt việc nuôi con nuôi theo Điều 25 và Điều 13 của Luật Nuôi con nuôi, nên Tòa án cấp sơ thẩm và phúc thẩm đều không chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông Ngô. Theo cấp giám đốc thẩm, điều này là đúng quy định của pháp luật.

Tuy nhiên, việc 2 cấp tòa án không chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông Ngô đã "ảnh hưởng trực tiếp và nghiêm trọng đến quyền lợi" của cháu Nam, theo đánh giá của TAND Cấp cao tại TP HCM.

Tòa phân tích, theo luật, từ khi cháu Nam được cho làm con nuôi thì cha mẹ đẻ không còn quyền, nghĩa vụ gì với cháu. Song thời điểm bà Tuyến chết, cháu Nam mới 9 tuổi đang là trẻ em - đối tượng cần được bảo vệ, chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục.

Đồng thời, cháu Nam còn có quyền được đoàn tụ cùng cha mẹ đẻ theo quy định tại Luật Trẻ em.

Người đại diện theo pháp luật của cháu Nam là bà nội, đã 90 tuổi, không còn bảo đảm điều kiện về sức khỏe, kinh tế và khả năng minh mẫn để chăm sóc, nuôi dưỡng cháu. Bà cũng có yêu cầu giao cháu cho cha mẹ ruột.

Để bảo đảm quyền của cháu Nam trong trường hợp mẹ nuôi của cháu đã chết mà quy định của pháp luật chưa điều chỉnh cho phép chấm dứt việc nuôi con nuôi trong trường hợp cha mẹ nuôi chết, theo Tòa, cần căn cứ các quy định mang tính nguyên tắc của pháp luật về "quyền nhân thân" để giải quyết vụ việc.

Theo đó, quyền nhận nuôi con nuôi, quyền được nhận làm con nuôi là quyền nhân thân trong hôn nhân và gia đình. Quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, tồn tại song hành cùng với cuộc sống sinh học của cá nhân và chấm dứt khi cá nhân đó chết.

Nghĩa là quan hệ nuôi con nuôi chấm dứt theo cái chết của cha mẹ nuôi độc thân là phù hợp với nguyên tắc pháp lý về nhân thân.

Do đó, việc ông Ngô yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi là phù hợp quy định.

Vụ việc được tòa cấp cao nhất đưa ra phán quyết cuối cùng: Chấp nhận yêu cầu của vợ chồng ông Ngô. Theo đó, vợ chồng ông có đầy đủ các quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đẻ đối với con đẻ là cháu Nam, theo quy định của pháp luật.

Án lệ này mang ý nghĩa pháp lý và nhân văn khi lấp đầy khoảng trống pháp lý của Luật Nuôi con nuôi chưa dự liệu và quy định cụ thể việc chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi trong trường hợp người nhận nuôi độc thân qua đời.

Đặc biệt, ý nghĩa lớn nhất của án lệ nằm ở việc đặt quyền lợi tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu theo tinh thần Luật Trẻ em 2016. Tòa án cần ưu tiên quyền được chăm sóc và đoàn tụ cùng cha mẹ đẻ khi cha mẹ nuôi không còn.

* Tên nhân vật đã được thay đổi

Thanh Lam

Nguồn: VnExpress.net